Home » Sint Nicolaas weetjes » Jan Steen

Jan Steen 'Sint Nicolaasfeest' 1665-1668

Jan_Steen_Het_Sint_Nicolaas_Feest.jpg

'Sinterklaas' feest in huiselijke sfeer

Op Steens schilderij Het Sint Nicolaasfeest is te zien hoe een familie in huiselijke sfeer Sinterklaasavond viert. Het is een typisch Sinterklaasfeest met cadeaus en snoepgoed. Op de voorgrond staat een mand met allerlei lekkers, zoals taaitaai, wafels en appels. Rechtsachter heeft een jongen zijn kleine zusje in zijn armen. Het meisje houdt een speculaaspop in de vorm van de Sint vast. Kennelijk was snoepgoed in de vorm van de Sint in de 17e eeuw al gebruikelijk. Volgens de traditie krijgen kinderen met Sinterklaas cadeaus. Ook op het schilderij van Steen is dit het geval.

Wie stout is krijgt de roe...       Jan_Steen_Sin_Nicolaas_Feest.jpg 

De huilende jongen links kreeg de roe in zijn schoen. Het oudere meisje houdt die schoen triomfantelijk omhoog en een kleiner jongetje wijst ernaar en lacht hem uit. Maar oma op de achtergrond wenkt de huilende jongen vriendelijk. Misschien heeft zij toch nog een pakje voor hem in petto, verstopt achter het gordijn.

Wie zoet is krijgt lekkers...    

Een jongen met een kind op de arm wijst zijn broertje de schoorsteenpijp: hier doorheen bracht Sint zijn gulle gaven. Zijn andere broertje is al aan het zingen om de goede Sint te bedanken. Op de voorgrond staat een mand met allerlei zoetigheden die hoorden bij Sinterklaasavond:

speculaas, honingkoeken, noten, wafels en 'appeltjes van de boomen'. De grote ontbijtkoek heet een hylickmaker. en werd vooral gebruikt bij huwelijksaanzoeken (hylick = huwelijk). Dit stukje van het werk vormt een stilleven op zichzelf, een schilderijtje binnen het schilderij.

Duivekater    

Rechts zien we nog meer snoep. Een appel waar een muntstuk uit steekt wijst op een oude traditie om een munt in een appel te verstoppen en dit aan vrienden te geven als grapje, als 'appeltje voor de dorst'.

Tegen het tafeltje staat een glimmende duivekater. Een duivekater was een ruitvormige brood voor feestelijke gelegenheden. Er zijn veel verklaringen voor de naam duivekater, maar niemand weet precies hoe het zit. Het woord kan te maken hebben met de duivel in de gedaante van een kater. Mogelijk is het een verbastering van 'deux fois quatre' (uitgesproken als deufwakatr, 'twee maal vier' in het Frans), een groot brood dat twee keer zoveel woog als een gewoon brood van vier duiten, een 'quatre fois'.Op verschillende 17de-eeuwse schilderijen zijn duivekaters afgebeeld, onder meer bij Jan Steen., een ruitvormige koek die gegeten werd bij feestelijke gelegenheden.

Heilige in beeld 

De peuter bij de schoorsteen houdt snoepgoed vast dat nu nog steeds rond 5 december wordt gegeten: een speculaaspop in de vorm van Sinterklaas. Officieel was het maken van dit soort Sinterklaasfiguren in die tijd in veel Hollandse steden niet toegestaan. In Utrecht bijvoorbeeld werd het in 1655 verboden 'eenige beeldekens in brood ofte koeck te backen'. Afbeeldingen van een (katholieke) heilige voor een katholiek feest werden niet gewaardeerd door de protestantse overheid.

Emmer  

Het kleinste meisje op de voorgrond is wel erg verwend door de Sint. In haar glanzend gepoetste emmertje, dat in die tijd vaak als boodschappentas werd gebruikt, heeft ze haar kleinere geschenken verzameld.

Verbod genegeerd 

In 1657 kondigde de stad Dordrecht zelfs een verbod af voor het hele Sint Nicolaasfeest. De Hervormde kerk noemde de viering een 'restant der paperijen', 'strekkende tot waengelooff...ende afgoderije'. Deze maatregelen hadden echter weinig effect. Jan Steen was zelf katholiek en liet zich niet weerhouden dit vrolijke familiefeest af te beelden. Misschien was dit schilderij zelfs een - vrij brutale - reactie op het standpunt van de kerk. Het cadeau van het meisje laat zien dat het afgebeelde gezin ook daadwerkelijk katholiek was: het is een Sint Janspopje, een beeldje van Johannes de Doper. Deze heilige gold als beschermer tegen ziekte bij kinderen.

Kolfstok   

De jongen heeft een kolfstok gehad om mee te kolven, toendertijd een populair spel.

Wijze les

Het Sint Nicolaasfeest bevat dus een wijze les voor de kijker. Dit is kenmerkend voor de schilderijen van Jan Steen. Het was niet de bedoeling dat de kijker het getoonde na ging doen. Steen wilde met zijn schilderijen de mensen juist terecht wijzen. Je kan dan ook vaak oude Nederlandse spreekwoorden of literatuur in zijn schilderijen terugvinden.

Het Sint Nicolaasfeest is hierdoor een typische Jan Steen. Het schilderij bevat een realistisch tafereel en geeft de kijker een boodschap mee. Niets in het schilderij is slechts voor de versiering, alles had een doel. Mede dankzij de ingenieuze compositie wordt het oog van de kijker naar het centrum van het schilderij getrokken; een techniek die meer schilders uit deze periode toepasten.

Ooh, kom er eens kijken...   (leuk, informatief filmpje!)

Sint Nicolaasfeest, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Sint_Nicolaasfeest_Jan_Steen.jpg

Een ander schilderij van Jan Steen dat het Sint Nicolaasfeest verbeeldt. (Collectie Boijmans van Beuningen)

Verboden Katholiek feest

Het Sinterklaasfeest heeft een katholieke achtergrond. Na de Opstand in 1572-1584 was het verboden om het katholieke geloof te uitten, laat staan een katholieke heilige te vereren. Omdat het feest te veel heidense en paapse elementen zou bevatten, probeerden protestanten het Sinterklaasfeest af te schaffen.

Het verbod had kennelijk geen effect op de katholieke Jan Steen. Hij schilderde Het Sint Nicolaasfeest mogelijk als reactie op de heersende opvattingen over het katholieke geloof in de Nederlanden.

PANORAMA 'cover' 1947

Sint_Nicolaasfeest_Panorama.jpg