Home » Zwarte Piet » Zwarte Klazen

Zwart / Zwarte Klazen

Zwarte Klaas anno 2017

Sinterklaas_intocht_Dokkum_2017_Zwarte_Klazen_klaas.png

Zwartmaken van het gezicht

In Europa (lichte huidskleur) was het zwartmaken van het gezicht met roet heel handig om jezelf te camoufleren en dat was vooral ´s nachts handig, De mensen hoefden alleen hun hand door de houtskool van een gedoofd vuur te halen. Dit zwartmaken heeft zijn plaats gekregen in de tradities van de verschillende feesten en begeleiders van Sinterklaas. Dit is het zwart dat we nog altijd kunnen herkennen in Zwarte Piet. Het donker en licht dat weergegeven wordt in Sinterklaas en Zwarte Piet heeft te maken met de midwinterzonnewende.

Voor oude bronnen omtrent de zwarte maskerade, betrekking hebbend naar Nederland klik hier

Zwarte Klazen / Zwarte Klaas

Tijdens de Reformatie kreeg het Sinterklaasfeest het moeilijk. Protestantse dominees hadden moeite met het ‘roomse’ geloof aan heiligen en probeerden ook de wereldlijke elementen van het feest af te schaffen, zoals bijvoorbeeld de populaire sinterklaasmarkten. Maar ook de Zwarte duivels ging hen te ver. Het Sinterklaasfeest veranderde er door van karakter. Het werd een huiselijk familiefeest, met cadeautjes voor de kinderen, die ook toen door de schoorsteen in de schoentjes van de kinderen belandden. Het onzichtbare nachtelijke bezoek nam een grote plaats in. Het feest bleef echter populair en men bleef het vieren als een vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid. In deze tijd vermengde de populaire zwarte figuur zich met de figuur van de heilige en zijn de ons overgeleverde Zwarte Klazen ontstaan, veelal gespeeld door opgeschoten jongvolk. Zowel de katholieken als de protestanten bleven het feest in huiselijke sfeer vieren. Soms werd een Zwarte Klaas aan de jonge kinderen getoond wat de spanning verhoogde. Er kwamen sinterklaasliedjes, die buitengewoon geliefd waren en heel lang onveranderd zijn gebleven.

De Zwarte Klazen kwamen na de Godsdienstvrijheid weer terug als aparte figuren, zoals zij dat voor de reformatie ook waren. Pas in de loop van de negentiende eeuw kreeg Sinterklaas zijn status als bisschop terug. De donkere begeleider keerde niet terug als de duivel, maar in menselijke gedaante.

Vermenging van Sint Nicolaas en zijn begeleider, klik hier

1792

Zwarte_Klaas_Joodse_wandelaar_1792-1.png

“Gijs de Kleermaker.    Mannen, wat hadden wij op Sinterklaas-avond een pret! het was een klucht, om te zien, hoe bang mijne jongens waren, ha! ik moet er nog om lagchen, als ik er om denk; mijn wijf zelve, schoon zij van de vonk wist, zou wel in een hoek gekropen hebben, zoo had ik mij toegetakeld, met lappen en vodden van allerhande kleuren, mijn bakhuis had ik zwart gemaakt, en ik rammelde zoo verschrikkelijk met de ketting, dat het huis er van daverde; met een holle stem vraagde ik, of er ook stoute jongens waren? dat ik Sinter Klaas was, die nu reed, om naar jongens te zoeken, die niet wilden leeren, maar die, voor zoete kinderen, appelen, noten, kastanjes, en Sinterklaasgoed had. De kinderen kroopen in een hoek,…”

“Josef.    Ik weet het, dat dit gebruik vrij algemeen is, dat men op Sinterklaas-avond de kinderen bang maakt, of zo men te verstandig is, om dit te doen, evenwel maakt men de kinderen wijst, dat Sinterklaas dien nacht rijdt, en hun dat gebak brengt, het welk zij hier of daar vinden. Maar hoe algemeen dit gebruik is, het is verstrekt af te keuren.

“Jurriën.   Ja dat weten wij wel, wij gebruiken hem ook maar voor een bullebak.”

Gedicht uit 1802

Klik hier om een tekst te typen.

“Mijne ouders meenden hem te temmen, wanneer zij, op St. Nikolaas, eenen zwarten man op hem afzonden.

Ferdinand: Wat meent gij daar mede?

Helm. Men had, voor tijden, en heeft nog wel hier en daar, de kwade gewoonte, dat men, op den dag, die aan eenen roomschen Heiligen, St. Nikolaas genaamd, gewijd is, kerels verkleedde en zwart maakte, die dan dien Heiligen moesten verbeelden, met rammelende kettingen aan de huizen rond gingen en de kinderen bang maakten. Den zoeten kinderen gooiden zij lekkers toe, en sloegen vaak de stoute jongens, welken zij ook eene bragten.”       

Ferdinant: “Dat is leelijk. Mijne ouders hebben dit nooit gedaan. En uw broeder?”                                                         Helm: “Men maakte hem wijs, dat St. Nikolaas, hem mede nemen zou. Toen hij nu dien zwarten kerel zag, werd hij zoo bang, dat hij, over zijn gansche lijf, beefde.””

1821

Johann Andreas Christian Löhr/Daniël   Verwaard/Lieve van Ollefen/Johann Heinrich Ramberg  (1821). “Voorvallen en merkwaardigheden uit het leven den kleinen Andries”  (pagina 3 t/m 5 en 28 t/m 31). Gerrit Portielje (Amsterdam) 18 mei 2015


“Toenmaals was er nog een bullebak. Dit was een grimmig man, met een zwart gezigt, of wel een masker voor hetzelve, in eene vreemde, lelijke kleeding, met een ‘zak op den rug en een bloot zwaard in de hand.

Zoo ging de vreeslijke bullebak een paar dagen Sint Nicolaas op de straat rond, tierde, sloeg met het zwaard vonken uit de steenen, en maakte een ijslijk geweld….. “


Het betreft hier een boek dat niet geschreven is door een Nederlander. Het betreft een vertaling van een Duits boek. Toch kunnen wij uit dit boek opmaken dat het gebruik ook in Nederland plaats vind. Dat blijkt uit het voorwoord van de vertaler:


“… want er kwam toch een en ander in voor, waaraan onze Hollandsche knaapjes niet veel zouden hebben, en dat heb ik of maar overgeslagen of naar onze vaderlansche begrippen vervormd en met vaderlandsche benamingen uitgedrukt. Wonderingen en buitengewone gebeurtenissen zal men er niet in vinden, maar enkel dingen die u in uwe jeugd zelf reeds voorgekomen zijn of misschien zullen voorkomen….”


 

1829 - De Nederlandsche kindervriend : in gedichtjes voor de welopgevoede jeugd

Zwarte_Klazeen_.png

In 1871 beschreef Ter Gouw 

bijvoorbeeld het bestaan van Zwarte Klazen: ”Gingen te Amsterdam de ‘Zwarte Klazen’, onder groot rumoer, en met schoorsteenkettingen een afgrijselijke muziek op de straatkeijen makende; de buurten rond, om op deuren en vensters te bonzen en met een bullebaksstem te roepen: ‘Synder ook quaje kyeren?’  Bron klik hier

1881

Zwarte_Klazen_F-H_van_Leent_de_orgelspeler.png

Recent is ook een Zwarte Klaas ontdekt die nog beschreven en getekend wordt in het boekje De Orgelspeler van F.H. van leent.

Sint Nicolaasviering Friesland in vroegere tijden

Het was met name in de Friese en Hollandse kuststreken gebruikelijk dat iemand met een schapenvacht om en een ruige muts op, met een rammelende ketting, bonzend op deuren en vensters en met een bullebakstem riep: ’zijn er ook stoute kinderen’. Soms waren de gezichten van de Sinterklazen zwartgemaakt en droegen ze horens op het hoofd. (Gehele artikel over de viering in Friesland klik hier)

ZwarteKlaas_horrens_bullebak_friesland.png

Zwarte Klazen in Dokkum en Franeker

Sinterklaas_Dokkum_Zwarte_Klazen.png

Tip voor de landelijke Sinterklaasintocht van de NPO in Dokkum: Zwarte klazen terug van weggeweest!

Bron tekst Zwarte klazen, 1802,1821,1881 www.sintzwartepiet.nl / Bron 1829: klik hier (Catawiki) Zwarte Klazen Dokkum, Franeker: Art. uit Zierikzeesche Nieuwsbode 1953 klik hier