De Roe / Gard / Gart

De roe of gard is een vast onderdeel van het Sint nicolaas feest (naast zwart gezicht, zak en ketting) en alhoewel door pedagogen in de ban gedaan als attribuut nog steeds goed bekend. De roe wordt vaak als strafwerktuig gezien, waarbij er soms mee achterna gezeten of geslagen werd, maar vaker nog werd een roe in een schoen gestoken ten teken van straf of als teken dat men te oud was om cadeautjes te krijgen. In dit laatste geval werd iemand soms ook afgezouten waarbij een zakje zou in de schoen werd achter gelaten. De roe staat ook voor vruchtbaarheid, iets dat zeer zeker een rol speelt in het Nederlandse Sint Nicolaasfeest waarbij deze als goedhuwelijksman (goedheiligman) bekend stond. In de samenvloeiing van de begeleider van Sint Nicolaas en Sint Nicolaas zelf is deze andere betekenis ook belangrijk. In andere Europese landen zien we het gebruik van de roe als vruchtbaarheidssymbool nog sterker terug.

Een symbool van vruchtbaarheid uit heidense tijden ook. Dit is nog steeds zichtbaar als vruchtbare jonge vrouwen met de roe worden geslagen zoals dat in andere regio’s gebeurt en ook op de wadden eilanden nog een rol speelt. In Nederland wordt de roe officieel niet meer gebruikt, maar in traditionele Sinterklaasliedjes wordt hij nog steeds genoemd. Ook inpakpapier is er vaak mee versierd net als met andere symbolen uit de Sinterklaastraditie. En ook nu de roe geen grote rol meer speelt, worden kinderen in de aanloop naar het feest vaak gewaarschuwd lief te zijn omdat ze anders geen cadeautjes krijgen. Op die manier is de roe er eigenlijk nog steeds. Sint en Piet zelf kan het niet meer schelen of de kinderen stout zijn of lief! Dat zeggen ze ook tegen de volwassenen als ze het horen! Hoewel de roe niet meer als bangmaker wordt ingezet, kan hij wel als accessoire meegedragen worden. Een teken ook van waar de figuur van Zwarte Piet vandaan komt.

Voor nog meer oude bronnen omtrent de roe / gard, betrekking hebbend in Nederland klik hier

1665 / 1668 - Jan Steen 'St. Nicolaasfeest'

Bron afbeelding: www.rijksmuseum.nl 

Het Sint-Nicolaasfeest. Jan Havicksz Steen. 1665-1668. Detail uit het schilderij: De huilende jongen kreeg de roe in zijn schoen.

1761

Bron afbeelding: www.rijksmuseum.nl 

Omschrijving: In een interieur viert een gezin het Sint Nicolaasfeest. De vader zit bij de haard te lezen, achter hem laten twee dochters hun poppen zien die ze hebben gekregen. Op de grond snoept een kind met een schaal met koek en snoepgoed. Links een huilende jongen die alleen een roe heeft gekregen; de dienstmeid achter hem heeft zijn schoen met daarin de roe vast. Sint Nicolaasfeest, Jacob Houbraken, Pierre Fouquet (Jr.), Dionys Muilman, 1761

1779 – Op de markt van Sint Niklaas! 

Joannes Francq van Berkhey (1779). “Gedichten, van Joannes le Francq van Berkhey” (pagina 175, 179, 232, 272, 302 en 303). F. de Kruyff (Amsterdam) 9 maart 2015 (NL)

“Ga, sprak hij, ô looze kinkel,
Loop, zoo ras gelijk een haas,
Naar een koek- of suikerwinkel,
Op de markt van Sint Niklaas!
Koop daar marsepeine ventjes,
Hartjes, mooi en fraai met goud,
Spekulatie, koek met krentjes, 
En zoo wat voor jong en oud:
Voor de Vrijers, een mooi meisje,
Geestig, aardig, netjes, jent;
Voor de Vrijsters, naar heus eischje,
Een galant, of stuks Student;”
“Ziet op Sint Niklaas Feest, hoe ’t zoete Kind zijn’ schoe
gevuld vindt met banket, het stoute met een roê.”

1810

Bron afbeelding: www.geheugenvannederland.nl 

Zie eens mietje! wat al lekkers U, St.Nicolaas al bragt; Omdat ge' als gehoorzaam Meisje, Uw verpligting hebt volbragt. Maar uw Broeder, die nooit luistert Naar zijn Ouders goede raad! Die onwillig, ongehoorzaam, Hun geboden heeft versmaad. Zie hoe staat hij nu te schreijen, Nu ziet hij een gart ten loon. Zie nu 't naberouw hem treffen! Zijt voortaan gehoorzaam Zoon, Dan verkrijgt gij ook geschenken, Voor een gart om u te straffen, Dubble portjes lekker goed. Het prenteboekje ca.1810.  

1814

Bron afbeelding: www.kb.nl 

St. Nikolaas-geschenk aan de jeugd / E.J.B. Schonck. - Amsterdam : W. Brave, [1814]. - Met 6 pl., gegrav. tit. en vign.

1837

Bron afbeelding: www.veiling.catawiki.nl

In deze gravure zien we een man dreigend met de roe naar het huilende jongetje. Op de Sinterklaastafel zien we speelgoed en lekkernijen. Uit het boekje, Zestal gedichtjes voor de lieve kinderen tot een geschenk op het Sint-Nikolaasfeest - Amsterdam, Wed. C. Kok, 1837.

1884

Bron afbeelding: www.hetutrechtsarchief.nl

Blad met diverse Sinterklaastaferelen, afgebeeld op een plaat van de St. Nikolaascommssie te Utrecht. Links in het midden zien we in een huiskamer St. Nikolaas met een roede, dreigend naar de kinderen! Gelegenheidsprent (autografie) van Jos Hoevenaar,

1895 - Gravure

Hier is het een fijn jongheertje, maar zijn lot is er niet minder droevig om; Hij vind een roe op de schouw. hij wist van geen kwaad bewust, het stukkende popje ligt op de grond. (tekst/gravure: Katholieke Illustratie 1895)

Illustraties

Afb. 1: Boek 'Van Sinterklaas en Pieterbaas' (1929) / Afb. 2: De Gruyter's 'Reclame - Brochure' (1934) / Afb. 3 en 4: Jr. 60

Chocoladefiguren - Wikkels / Zwarte Piet met roe